GR4320006 - Βορειοανατολικό άκρο Κρήτης: Διονυσάδες, Ελάσα και χερσόνησος Σίδερο (Άκρα Μαύρο Μούρι - Βάι - άκρα Πλάκας) και θαλάσσια ζώνη

Κωδικός
GR4320006
Τύπος
SCI
Ημερομηνία πρώτης συλλογής δεδομένων
01/04/1995
Ημερομηνία πρότασης ως SCI
01/08/1996
Ημερομηνία επιβεβαίωσης περιοχής ως SCI
01/09/2006
Ημερομηνία καθορισμού ως SAC
01/03/2011
Εθνική νομική αναφορά του καθορισμού της περιοχής ως SAC
Law 3937/29-3-11 (OJ 60 A)
01/05/2009

Χάρτης

Ποιότητα

Το σύνολο της περιοχής είναι πολύ σημαντικό για τη χλωρίδα και την πανίδα του, τόσο τη χερσαία όσο και τη θαλάσσια. Το φοινικόδασος είναι ένα από τα σπουδαία χαρακτηριστικά της. Καταλαμβάνει μια έκταση 20 εκταρίων. Το είδος Φοίνικας του Θεόφραστου Phoenix theophrastii είναι προστατευόμενο. Το δάσος έχει ήδη χαρακτηριστεί ως Αισθητικό Δάσος (979/85) και βρίσκεται υπό καθεστώς διαχείρισης από τη Διεύθυνση Δασών, προστατεύεται από τη Συνθήκη της Βαρκελώνης και είναι Ζώνη Ειδικής Προστασίας (SPA). Τα περισσότερα από τα φυτά που καταλογογραφούνται στη λίστα 3.3 είναι ενδημικά. Κάποια είναι στενοενδημικά της περιοχής (ανθέμιδα Anthemis filicaulis, καρλίνα Carlina diae), άλλα είναι ενδημικά της περιοχής (όπως οι καμπανούλες Campanula pelviformis, Campanula spatulata ssp. filicaulis και η ασπέρουλα Asperula crassula), μερικά είναι ενδημικά της Κρήτης και των δορυφορικών νησιών (Serratula cichoracea, Campanula creutzburgii, Asperula rigida, Muscari speitzenhoferi, Tulipa cretica, Teucrium alpestre, Hypericum amblycallyx, Ebenus cretica), ενώ υπάρχουν ενδημικά των νησιών του Νότιου Αιγαίου και/ή των Κυκλάδων και/ή των Δωδεκανήσων (Atriplex recurva, Carlina sitiensis, Centaurea raphanina ssp. raphanina, Crepis cretica, Crepis tybakiensis, Teucrium gracile, Limonium sitiacum, Limonium frederici, Cyclamen creticum, Allium rubrovittatum, Muscari dionysicum, Nepeta melissifolia, Stachys mucronata, Filago aegaea sp. aegaea, Dianthus fruticosus ssp. amorginus, Salsola aegaea, Salsola carpathia, Arenaria aegaea (=Arenaria serpyllifolia ssp. aegaea), Asperula tournefortii , Nigella doerfleri, Anthemis ammanthus (με δύο υποείδη στην περιοχή) ή της Ελλάδος (Cymbalaria microcalyx ssp. dodekanesi με ένα σπάνιο ενδημικό υποείδος στην περιοχή, Ornithogallum creticum, Melica rectiflora, Symphytum creticum). Υπάρχουν κάποια φυτικά είδη των οποίων η παρουσία στην περιοχή είναι η μόνη (ή μία από τις λίγες) ευρωπαϊκές παρουσίες του είδους. Το είδος Cistanche phelypea είναι φυτό των Αφρικανικών ερήμων αλλά σπάνια εντοπίζεται στην έκταση της περιοχής. Στην Κρήτη βρίσκεται στο βορειότερο όριο της εξάπλωσής του και αλλού εμφανίζεται μόνο στην Ιβηρική χερσόνησο στην Ευρώπη. Το άλιο Allium longanum (σπάνιο στην Ελλάδα και τρωτό στον κόσμο σύμφωνα με την κατάταξη του IUCN, 1993) εντοπίζεται σε πολύ λίγα νησιά και νησίδες του Νοτίου Αιγαίου και επίσης στη Λιβύη και την Αίγυπτο. Επίσης το αφρικανικό είδος Viola scorpiuroides βρίσκεται στην Κρήτη και στη Λιβυη. Το είδος Onosma graeca γενικά εντοπίζεται στη Βορειοδυτική Ανατολία, εκτός Ελλάδος. Το Galium canum ssp. ovatum στην Κρήτη, τα Νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και την Τουρκία. Το Filago aegaea ssp. Aristata είναι φυτό με εξάπλωση στο Νότιο και Ανατολικό Αιγαίο, τα Ιόνια νησιά, την Κρήτη κα την Κύπρο. Η αγριαγκινάρα Cynara cornigera είναι είδος με εξάπλωση στη Νότιο Ελλάδα, το Αιγαίο και την Κύπρο. Η σιλινή Silene fabaria είναι ενδημικό της περιοχής του Αιγαίου (εμφανίζεται μόνο στη Δυτική Ανατολία εκτός Ελλάδος). Το τεύκριο Teucrium brevifolium έχει εντοπιστεί στην Ανατολία, την Αίγυπτο και την Λιβύη εκτός Ελλάδος. Η κρητική μπράσικα Brassica cretica ssp. Aegaea είναι χασμόφυτο με εξάπλωση στην Ελλάδα, τη ΝΔ Ανατολία και το Όρος Καρμέλ. Το φυτό Didesmus aegyptius είναι στοιχείο της ανατολικής μεσογείου, εξειδικευμένο στα νησιά. Η ευφορβία Euphorbia dimorphocaulon είναι μεσογειακό είδος με εξάπλωση στην Κρήτη, τη Δυτική Τουρκία και την Κύπρο. Τα περισσότερα από τα φυτά μπορούν να χαρακτηριστούν είτε σπάνια, αρκετά θεωρούνται εύτρωτα, ενώ σχετικά λίγα είδη είναι κοινά της περιοχής και της χώρας. Η Parietaria cretica είναι ένα είδος με εξάπλωση στη Σικελία, την Ελλάδα και την περιοχή του Αιγαίου ενώ το πολύγαλα Polygala venulosa εξαπλώνεται στη Δυτική Ελλάδα, το Αιγαίο, την Ανατολία και την Κύπρο. Τα ακόλουθα είδη προστατεύονται από την ελληνική νομοθεσία (Προεδρικό Διάταγμα 67/81) και περιλαμβάνονται στο Κόκκινο Βιβλίο του IUCN (1993) στην κατηγορία των απειλούμενων φυτών και στο Ευρωπαϊκό Κόκκινο Βιβλίο των Παγκοσμίως Απειλούμενων Φυτών χαρακτηρίζονται ως «σπάνια»: Anthemis filicaulis, Asperula tournefortii, Campanula creutzburgii, Carlina sitiensis, Crepis tybakiensis, Dianthus fruticosus ssp. amorginus, Hypericum amblycalyx, Limonium frederici, Muscari dionysicum, Nigella fumariifolia, Salsola carpatha, Viola scorpiuroides. Τα επόμενα είδη προστατεύονται από το Π.Δ. 67/81 και περιλαμβάνονται στο Κόκκινο Βιβλίο του IUCN (1993) στην κατηγορία των απειλούμενων φυτών: Centaurea aegialophila (vulnerable), Nigella fumariifolia (σπάνιο: εντοπίζεται στην Ελλάδα και την Κύπρο). Η τουλίπα Tulipa saxatilis προστατεύεται από το Π.Δ. 67/81. Η καρλίνα Carlina diae προστατεύεται από τη Συνθήκη της Βέρνης (επικαιροποιημένο παράρτημα Ι, 1992) και από την ελληνική νομοθεσία (Π.Δ. 67/81) και περιλαμβάνεται στο Κόκκινο Βιβλίο του IUCN (1993) στην κατηγορία των απειλούμενων φυτών και στο Ευρωπαϊκό Κόκκινο Βιβλίο των Παγκοσμίως Απειλούμενων Φυτών με τον χαρακτηρισμό «τρωτό». Οι ορχιδέες orchids Anacamptis pyramidalis, Ophrys fusca προστατεύονται από τη συνθήκη CITES (Παράρτημα C). Το Lygeum spartum είναι σημαντικό για την περιοχή, καθώς ανήκει στα ερημόφιλα χλωριδικά στοιχεία, εμφανίζεται μόνο σε στεπώδεις κοινότητες στην Κρήτη-Ελλάδα (εμφανίζεται σε παρόμοια ενδιαιτήματα στην Ισπανία, τη Σαρδηνία, τη Σικελία και την Ιταλία στην Ευρώπη). Είναι από σπανιότερα χορτάρια στην Ελλάδα (Damanakis & Scholz, 1990). Κατανομή στην Ευρώπη σε παρόμοια ενδιαιτήματα. Σημείωση: ο χαρακτηρισμός που έχει δοθεί από το IUCN, αφορά στην κατάσταση διατήρησης του φυτού.
Όσον αφορά στα ζώα, υπάρχουν πολλά ενδημικά είδη ασπονδύλων και κάποια σπονδυλωτά ενδημικά υποείδη. Όσον αφορά στα ερπετά, μπορεί κάποιος να πει ότι η παρουσία τους είναι ιδιαίτερα σημαντική. Στην Κρήτη τα ερπετά βρίσκονται σε μικρούς απομονωμένους πληθυσμούς ενώ στις νησίδες υπάρχουν ενδημικά υποείδη. Το σαμιαμίδι Hemidactylus turcicus προστατεύεται από το Π.Δ. 67/1981 και από τη Συνθήκη της Βέρνης (παράρτημα ΙΙΙ). Τα είδη Cyrtodactylus kotschyi, Coluber gemonensis και Telescopus fallax επίσης προστατεύονται από τη Συνθήκη της Βέρνης (παράρτημα ΙΙ) και θεωρούνται είδη κοινοτικού ενδιαφέροντος (παράρτημα IV, Οδηγία 92/43/ΕΟΚ). Για τον χαμαιλέοντα Chameleon chameleon (ο οποίος δεν περιλαμβάνεται στον κατάλογο 3.3), απαιτείται ιδιαίτερη επαγρύπνηση. Υπάρχουν ελάχιστες παλαιότερες καταγραφές από την Κρήτη, οι οποίες χρειάζονται επιβεβαίωση. Αλλά εάν αυτό το είδος είναι παρόν στο νησί, τότε είναι πολύ σπάνιο και χρειάζεται ειδικής προσοχής. Θεωρείται είδος Κοινοτικού Ενδιαφέροντος (παράρτημα IV, Οδηγία 92/43/ΕΟΚ), περιλαμβάνεται στο Εθνικό Κόκκινο Βιβλίο και προστατεύεται από το Π.Δ. 67/81, τη Συνθήκη της Βέρνης (παράρτημα ΙΙ) και από τη Συνθήκη για την Προστασία από το Διεθνές Εμπόριο των Κινδυνευόντων Ειδών της άγριας πανίδας και χλωρίδας (CITES). Το χειρόπτερο Pipistrellus savii θεωρείται επίσης είδος κοινοτικού ενδιαφέροντος (παράρτημα IV, Οδηγία 92/43/ΕΟΚ), προστατεύεται από το Π.Δ. 67/81 και τη Συνθήκη της Βέρνης (παράρτημα ΙΙ). Τα περισσότερα χερσαία σαλιγκάρια αναφέρονται στο 3.3, είναι ενδημικά της περιοχής ή της Κρήτης. Το σύμπλεγμα των Διονυσάδων έχει χαρακτηριστεί ως Σημαντική Περιοχή για τα Πουλιά, ιδιαίτερα για τα πτηνά που ζουν στους γκρεμούς. Η θαλάσσια χλωρίδα και πανίδα είναι αρκετά ενδιαφέρουσα καθώς στην περιοχή μπορεί κάποιος να βρει το είδος Ruppia cirrhosa το οποίο είναι σπάνιο για την Κρήτη. Στη δυτική πλευρά της Χερσονήσου Σίδερο κοπάδια δελφινιών Tursiops truncatus (είδος καταλογογραφούμενο στο Παράρτημα ΙΙ της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ) έχουν παρατηρηθεί.
Εκτός από τα σημαντικά είδη χλωρίδας και πανίδας, η περιοχή φιλοξενεί σημαντικά αρχαιολογικά και παλαιοντολογικά ευρήματα.

Άλλα χαρακτηριστικά

Η τοποθεσία, στο νοτιοανατολικό άκρο της Κρήτης, περιλαμβάνει το ανατολικότερο τμήμα του νησιού, τη χερσόνησο Σίδερο και τις κοντινές νησίδες Διονυσάδες και Ελάσσα. Γεωλογικά η τοποθεσία αποτελείται από ασβεστόλιθους και δολομίτες του άνω Κρητδικού, στρωματώδεις κρυσταλλικούς ασβεστόλιθους του Πέρμιου, φυλλίτες και νεογενείς και αλουβιακές αποθέσεις. Η βλάστηση είναι κυρίως φρυγανική. Υπάρχουν αρκετές κοιλάδες καλυμμένες με μακκί, μερικές από αυτές υπερβοσκημένες. Το φοινικόδασος (Phoenix theophrastii) του Βάι, μοναδικό στην Ευρώπη, βρίσκεται σε μια παραθαλάσσια κοιλάδα, στην ανατολικότερη ακτή της Κρήτης. Αυτό το μέρος του νησιού είναι το πιο ξηρό της Ελλάδας. Σχεδόν όλοι οι χείμαρροι και τα ρέματα είναι ξηρά κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Περιβάλλονται από χαρακτηριστική τυπική βλάστηση με πικροδάφνες κ.λπ. Στην περιοχή υπάρχουν 2-3 χωριά με υπαίθριες καλλιέργειες και καλλιέργειες μπανάνας σε θερμοκήπια. Στην παράκτια ζώνη εντοπίζονται πολλές αμμοθίνες κυρίως μεταξύ του φοινικόδασους και της παραλίας ανατολικά του Παλαικάστρου, στον κόλπο του Γκράντες. Στη δυτική πλευρά του Κάβο Σίδερο εντοπίζονται Λιβάδια Ποσειδωνίας ενώ έχουν παρατηρηθεί κοπάδια δελφινιών Tursiops truncatus. Στη μύτη της χερσονήσου Σίδερο υπάρχει στρατιωτική βάση. Οι κοντινές νησίδες είναι ακατοίκητες. Το σύμπλεγμα των Διονυσάδων αποτελείται από ανθρακικά του Περμίου ενώ η Ελάσσα αποτελείται από δολομίτες και ασβεστολίθους του άνω Κρητιδικού. Η βλάστηση σ’ αυτές είναι φρυγανική ενώ κοντά στην ακτή υπάρχουν αλόφυτα. Στο μεγαλύτερο νησί από το σύμπλεγμα των Διονυσάδων, όπως επίσης και στην απέναντι Κρητική ακτή, η ακτογραμμή χαρακτηρίζεται από θαλάσσιους γκρεμούς.

Τεκμηρίωση

1) Dafis, SP. A., 1985: The palm tree forest of Vai (Sitia - Crete). Arist. Univ. of Thessaloniki, Scient. Ann. For.Natur. Envir. KH(4): 140-152. (4.2, 4.3)

2) Institutre of Geology and Mineralogy of Greece. Geologic map of Sitia. (4.1)

3) Paragamian, K., personal data. (3.1, 4.2)

4) Kypriotakis, Z. personal data. (4.1, 4.2, 3.2, 3.3,

5) Mavrommatis, 1973. Ecology of the “Vai” palm forest of Crete (Phoenix theophrastii GR.). Dasos : 21-24. (4.1, 4.2)

6) Pennas, P., 1977. The climate of Crete. Ph.D. Thesis pp.105, Univ.Thessaloniki. (4.1)

7) SIAKAVARA,K., personal data (4.1, 4.2, 3.1, 3.2.c, )

8) Tsiourlis, G. personal data (3.1, 4.2)

9) Turland, N.J., L.Chilton, J.R.Rees, 1993. Flora of the cretan area. Annotated checklist and atlas. pp.439. (4.2, 3.3)

10) Vardinoyannis K., 1994. I viogeografia ton chersaion malakion tou notiou aigaiakou toxou. (Biogeography of land snails in the south aegean island arc). Ph.D. pp. Univ. of Athens. (4.1, 4.2, 3.3)

11) Wettstein O. v. 1953. Herpetologia Aegea. Sitz. ber. Oestrr. Akad. Wiss. Wien 162: 651-833. (3.3, 4.2)

12) Wettstein 1968. Zoologische Aufsammlungen auf kreta: Amphibien und Reptilien. Ann. Naturhist. Mus. Wien. 72:405-408. (3.3, 4.2)

13) Helelnic Society for the Study and Protection of the Monk Seal (HSSPMS). 1994. Continuation of establishment of a rescue network for orphan, wounded and sick seals and gathering of seal observations from the whole Greece. Function of the seal treatment and rehabilitation center in Alonnisos. Final Report. EU Contract No 4-3010 (92)7829, p 112. (3.2.c)

14) Damanakis M. & H. Scholz. 1990. Phytogeographical notes on the Poaceae of Greece. Willdenowia 19:413-423.

15) Georghiou K. 1995. Checklist of Endemic, Rare and Threatened Plants of Greece. Draft. University of Athens. (3.3, 3.4, 4.2)

16) Morgan V & C. Leon. 1992. Datasheets of Flora species for revision of Appendix I of the Bern Convention. Volume IV. endemic taxa of Cyprus, Greece and Turkey Nature and environment. Nature and Envrionment. No 63 p. 106. Council of Europe, Publishing and Documentaion Service, Strasbourg. (3.2.g.)

17) Boyec P. & K. Athanasiou. 1991. A new subspecies of Biarum tenuifolium (Araceae) from Crete. Flora Med. 1:5-13. (3.4)

18) Grimmet R.F.A. & T.A. Jones. 1989. The Important Bird Areas in Europe. ICBP Technical Publication No. 9, p. 906. (3.2.a.,b).

19) Hellenic Ornithological Society & National Agricultural Research Foundation. 1994. Survey and evaluation of Biotopes and investigation of the possibility for inclusion in the Community Network of Special Protection Areas according to the Article 4 of Directive 79/409/EC for the conservation of the wild birds. Phase A. Rapid ornithological assessment of 16 biotopes. ENVIREG Project. Ministry of Environment, Physical Planning and Public Works. Athens. p. 138. (3.2. a,b).

[CORINE BIOTOPES] (3.2.a.,b). 20) Bergmeier A. & P. Dimopoulos. 2003. The vegetation of islets in the Aegean and the relation between the occurrence of islet specialists, island size and grazing. Phytocoenologia 33 (2-3):447-474.

Αναφορά: Natura 2000 φόρμα δεδομένων (αγγλικά), έκδοση βάσης 7 Φεβ 2014